9-noyabrFe'llar · 1-bet (old tomoni)

Глагол — fe'l

Fe'l — harakat yoki holatni bildiradigan so'z: o'qimoq, yozmoq, yashamoq. Savoli — что делать? что сделать? Lug'atdagi shakli (infinitiv) odatda -ть bilan tugaydi: читать, говорить; kamroq -ти, -чь: идти, мочь. O'zbekchada fe'l shaxsga qarab o'zgaradi: o'qiyman, o'qiysan. Ruschada ham xuddi shunday — faqat qo'shimchalar boshqa.

1Hozirgi zamon: ikki xil tuslanish

o'zbekchaI tuslanish · -е-qo'shimchaII tuslanish · -и-qo'shimcha
яmen …-manчитаю-ю / -уговорю-ю / -у
тыsen …-sanчитаешь-ешьговоришь-ишь
он / онаu …-diчитает-етговорит-ит
мыbiz …-mizчитаем-емговорим-им
выsiz …-sizчитаете-етеговорите-ите
ониular …-di(lar)читают-ют / -утговорят-ят / -ат

I: undoshdan keyin -у, -ут: живу, пишут. II: faqat ж, ш, ч, щ dan keyin -у, -ат: слышу, лежат; qolganida -ю, -ят: говорят. Urg'u qo'shimchaga tushsa е → ё: живёшь, идёт, пьём.

Hiyla 1 ты shakli doim -шь bilan, oxirida ь bor: читаешь, говоришь · ✗ читаеш.
Hiyla 2 ты shaklidagi unli butun fe'lni ochadi: -ешь → они -ют/-ут · -ишь → они -ят/-ат. Shuning uchun ✗ говорют, ✓ говорят.

2Fe'l qaysi tuslanishda?

① -ить → II

Deyarli hamma -ить fe'llari: говорить, любить, учить, звонить, строить.

Lekin bir bo'g'inli жить, пить, бить — I: живу, пью

② qolganlari → I

-ать, -ять, -еть, -уть: читать, гулять, уметь, отдохнуть.

читаешь, гуляешь, умеешь

③ yodlanadigan II

-ать / -еть / -ять bo'lsa ham II: видеть, смотреть, сидеть, слышать, лежать, спать, стоять, бояться.

видишь, смотрят, спишь, стоят

3O'zak o'zgaradigan fe'llar

-овать → -у-рисовать → рисую, рисуешь · танцую -авать → -а-давать → даю, даёшь · встаю faqat я daлюблю, хожу, вижу, сплю, плачу (платить; ты любишь) hammasidaписать → пишу, пишешь, пишут yangi o'zakжить → живу · пить → пью · ехать → еду · брать → беру · ждать → жду

4Yodlanadigan fe'llar

хотетьмочьесть (yemoq)идти
яхочумогуемиду
тыхочешьможешьешьидёшь
онхочетможетестидёт
мыхотимможемедимидём
выхотитеможетеедитеидёте
онихотятмогутедятидут

5-ся bilan fe'llar

Undoshdan keyin -ся, unlidan keyin -сь: учусь, учишься, учится, учимся, учитесь, учатся.

-тся yoki -ться? Savol bering: что делает? → он учится (ь yo'q) · что делать? → надо учиться (ь bor).

Ko'p qilinadigan xatolar

я хотюя хочут → ч они говорютони говорятII tuslanish я любюя люблюб → бл ты знаешты знаешь-шь он учитьсяон учитсячто делает?
9-noyabrFe'llar · 2-bet (orqa tomoni)

6O'tgan zamon: shaxs emas — jins!

-ть ni olib tashlang, -л qo'shing: читать → читал. Keyin fe'l kim gapirayotganiga emas, jinsiga qarab o'zgaradi — sifat kabi.

онм. род
-лон читал
я (Азиз) был
онаж. род
-лаона читала
я (Малика) была
оноср. род
-лописьмо лежало
было холодно
ониko'plik · вы
-лимы читали
вы были

Istisnolar: идти → шёл, шла, шли · мочь → мог, могла · есть → ел, ела · нести → нёс, несла. -ся bilan: учился, училась, учились. O'zak o'zgarmaydi: писать → писал (✗ пишал).

7Fe'lning ikki turi (вид) — eng muhim mavzu

НСВ · что делать?

jarayon, takror, odat: o'qiyotgan edim, o'qib turaman

Я долго читал книгу. · Каждый день покупаю хлеб.

Signal: долго, всегда, часто, обычно, каждый день

СВ · что сделать?

natija, bir marta, tugallangan: o'qib bo'ldim, o'qib chiqaman

Я прочитал книгу. · Сегодня купил хлеб.

Signal: вдруг, сразу, наконец; уже — «… bo'ldim»

old qo'shimchaделать → сделать · читать → прочитать · писать → написать · смотреть → посмотреть qo'shimchaрешать → решить · получать → получить · отвечать → ответить · вставать → встать boshqa so'zговорить → сказать · брать → взять · покупать → купить · класть → положить

8Uchta zamon — ikki tur

НСВ · делатьСВ · сделать
o'tganделалсделал
hozirgiделаю— yo'q!
kelasiбуду делатьсделаю

буду, будешь, будет, будем, будете, будут + НСВ infinitiv. СВ fe'lning «hozirgi» shakli — kelasi zamon: прочитаю = o'qib chiqaman. ✗ буду прочитать.

9Buyruq: «o'qi!», «o'qing!»

qoidaони shaklidan -ют/-ут/-ят/-ат ni oling: чита|ют → читай · говор|ят → говори unlidan keyin-й: читай, гуляй, рисуй undoshdan keyin-и: говори, пиши, сиди, смотри вы uchun+ -те: читайте, говорите yodlangдай, ешь, пей, вставай · -ь: будь, встань, готовь

10Fe'l padejni tanlaydi

кому? Дат.помогать, звонить, отвечать: звоню маме кого? Вин.видеть, ждать, любить: жду брата чем? Твор.заниматься, интересоваться: спортом о чём? Пред.думать, говорить: думаю о доме чего? Род.бояться: боюсь собак

Gapda

Я изучаю русский язык. Rus tilini o'rganyapman.

Вчера она была дома. Kecha u uyda edi.

Завтра мы будем работать. Ertaga ishlaymiz.

Я уже сделал задание. Vazifani qilib bo'ldim.

Tekshirib ko'ring

  1. я (писать)
  2. они (говорить)
  3. ты (жить)
  4. мы (хотеть)
  5. я (любить)
  6. она (рисовать)
  7. она (мочь), o'tgan
  8. он (идти), o'tgan
  9. я (делать), kelasi
  10. я (прочитать), kelasi
  11. (сидеть) buyruq, ты
  12. он (учиться)
Javoblar: 1) пишу · 2) говорят · 3) живёшь · 4) хотим · 5) люблю · 6) рисует · 7) могла · 8) шёл · 9) буду делать · 10) прочитаю · 11) сиди · 12) учится