Fe'l — harakat yoki holatni bildiradigan so'z: o'qimoq, yozmoq, yashamoq. Savoli — что делать? что сделать? Lug'atdagi shakli (infinitiv) odatda -ть bilan tugaydi: читать, говорить; kamroq -ти, -чь: идти, мочь. O'zbekchada fe'l shaxsga qarab o'zgaradi: o'qiyman, o'qiysan. Ruschada ham xuddi shunday — faqat qo'shimchalar boshqa.
| o'zbekcha | I tuslanish · -е- | qo'shimcha | II tuslanish · -и- | qo'shimcha | |
|---|---|---|---|---|---|
| я | men …-man | читаю | -ю / -у | говорю | -ю / -у |
| ты | sen …-san | читаешь | -ешь | говоришь | -ишь |
| он / она | u …-di | читает | -ет | говорит | -ит |
| мы | biz …-miz | читаем | -ем | говорим | -им |
| вы | siz …-siz | читаете | -ете | говорите | -ите |
| они | ular …-di(lar) | читают | -ют / -ут | говорят | -ят / -ат |
I: undoshdan keyin -у, -ут: живу, пишут. II: faqat ж, ш, ч, щ dan keyin -у, -ат: слышу, лежат; qolganida -ю, -ят: говорят. Urg'u qo'shimchaga tushsa е → ё: живёшь, идёт, пьём.
Deyarli hamma -ить fe'llari: говорить, любить, учить, звонить, строить.
Lekin bir bo'g'inli жить, пить, бить — I: живу, пью
-ать, -ять, -еть, -уть: читать, гулять, уметь, отдохнуть.
читаешь, гуляешь, умеешь
-ать / -еть / -ять bo'lsa ham II: видеть, смотреть, сидеть, слышать, лежать, спать, стоять, бояться.
видишь, смотрят, спишь, стоят
| хотеть | мочь | есть (yemoq) | идти | |
|---|---|---|---|---|
| я | хочу | могу | ем | иду |
| ты | хочешь | можешь | ешь | идёшь |
| он | хочет | может | ест | идёт |
| мы | хотим | можем | едим | идём |
| вы | хотите | можете | едите | идёте |
| они | хотят | могут | едят | идут |
Undoshdan keyin -ся, unlidan keyin -сь: учусь, учишься, учится, учимся, учитесь, учатся.
-тся yoki -ться? Savol bering: что делает? → он учится (ь yo'q) · что делать? → надо учиться (ь bor).
-ть ni olib tashlang, -л qo'shing: читать → читал. Keyin fe'l kim gapirayotganiga emas, jinsiga qarab o'zgaradi — sifat kabi.
Istisnolar: идти → шёл, шла, шли · мочь → мог, могла · есть → ел, ела · нести → нёс, несла. -ся bilan: учился, училась, учились. O'zak o'zgarmaydi: писать → писал (✗ пишал).
jarayon, takror, odat: o'qiyotgan edim, o'qib turaman
Я долго читал книгу. · Каждый день покупаю хлеб.
Signal: долго, всегда, часто, обычно, каждый день
natija, bir marta, tugallangan: o'qib bo'ldim, o'qib chiqaman
Я прочитал книгу. · Сегодня купил хлеб.
Signal: вдруг, сразу, наконец; уже — «… bo'ldim»
| НСВ · делать | СВ · сделать | |
|---|---|---|
| o'tgan | делал | сделал |
| hozirgi | делаю | — yo'q! |
| kelasi | буду делать | сделаю |
буду, будешь, будет, будем, будете, будут + НСВ infinitiv. СВ fe'lning «hozirgi» shakli — kelasi zamon: прочитаю = o'qib chiqaman. ✗ буду прочитать.
Я изучаю русский язык. Rus tilini o'rganyapman.
Вчера она была дома. Kecha u uyda edi.
Завтра мы будем работать. Ertaga ishlaymiz.
Я уже сделал задание. Vazifani qilib bo'ldim.